İçeriğe geç

VERİ TABANI YÖNETİM SİSTEMLERİ

Veri Tabanı Nedir?

  • Sistematik erişim imkânı olan, yönetilebilir, güncellenebilir, taşınabilir, birbirleri arasında tanımlı ilişkiler bulunabilen bilgiler kümesidir.
  • Bir kuruluşa ait bilgilerin düzenli bir yapı içerisinde saklandığı ortamdır.
  • Bir bilgisayarda sistematik şekilde saklanmış, programlarca işlenebilecek veri yığınıdır.

Veri Tabanı Yönetim Sistemi

  • VTYS, veri tabanı sistemlerini tanımlamak, yaratmak, kullanmak, değiştirmek ve veri tabanı sistemleri ile ilgili her türlü işletimsel gereksinimleri karşılamak için kullanılan geniş kapsamlı yazılım sistemidir.
  • VTYS, birbirleri ile ilişkili bir veritabanı ve o veri tabanını yöneten programlar topluluğundan oluşmaktadır.

Neden VTYS ?

  • VTYS yaklaşımında veri girişi ve depolanması veriye erişen uygulama programlarından bağımsızdır.
  • Klasik dosya kullanımında ise, kayıt desenleri ve dosya yapılarında ortaya çıkabilecek en ufak bir değişiklik bile uygulama programlarının değiştirilmesine neden olmaktadır.

Veri Tabanı Sistemlerinin Üstünlükler

  • Gereksiz veri tekrarını önler.
    • Tüm uygulamaların gereksinim duyduğu veriler birbirleri ile bütünleşik yapıdadır. Dolayısıyla veri kaynağı tek olarak tasarlanır, böylece veri tekrarı önlenmiş olur.
    • Örneğin, Türkiye’deki il kodaları ve isimleri hem personel alt sisteminde hem de pazarlama alt sisteminde ayrı ayrı tutulmaz.
  • Veri bütünlüğünü (data integrity) sağlar.
    • Veri bütünlüğü, verinin doğruluğunu ve tutarlılığını anlatmaktadır.
    • Veri bütünlüğü için bazı kısıtlamalar tanımlanabilir.
    • Örneğin, öğrenci bilgileri girilirken doğduğu il koduna 100 değeri girilirse, yanlış bilgi nedeniyle bu isteğin yerine getirilmemesi istenebilir.
  • Verilerin güvenliğini sağlar.
    • Tüm verilere her kullanıcının kolayca erişebilmesi çoğu zaman istenmeyen bir durumdur.
    • Her kullanıcıya çeşitli yetkiler atanarak, bu kullanıcının erişebileceği, değiştirebileceği ve silebileceği veriler ayrı ayrı tanımlanabilir.
    • Örneğin, pazarlama bölümünde çalışan bir kullanıcının diğer personelin özlük bilgilerine ulaşması engellenebilir.
  • Aynı zamanda yapılan erişimlerde tutarsızlıkların ortaya çıkmasını önler.
    • İki veya daha fazla kullanıcı aynı anda aynı veri üzerinde değişiklik yapmak istediğinde, yetkiye ve/veya kimin önce eriştiğine bakarak, birine önceliği verir, diğerlerini bekletir.
  • Veriler üzerinde merkezi denetim sağlar.
    • Kullanıcılar işletim sistemi komutları ya da genel amaçlı programlama dilleri ile yazılmış uygulama programlarını kullanarak doğrudan veri tabanındaki verilere erişemezler ve bu verileri değiştiremezler.
    • Veri tabanı kullanımı yalnız VTYS (DBMS – Data Base Management System) olarak adlandırılan yazılım sistemi aracılığıyla mümkündür.
  • Veri tabanının bilgisayar belleklerindeki fiziksel yapısı kullanıcılardan gizlenir.
    • Kullanıcılara daha yalın mantıksal yapılar sunulur.
    • VTYS, bir anlamda yüksek düzeyli programlama dili derleyicisi gibi davranarak kullanıcının, soyut terimler kullanarak veri tabanıyla ilişki kurmasını sağlar.
    • Böylece kullanıcı, sistem tarafından kullanılan karmaşık veri gösterimleri ve algoritmaların ayrıntılarıyla uğraşmadan, neyin yapılmasını istediğini belirterek isteklerini ortaya koyabilir.

Veri Modeli

  • Her Veri Tabanı Yönetim Sistemi bir Veri Modeli (Data Model) kullanır.
  • Veri modeli, verileri mantıksal düzeyde düzenlemek için kullanılan yapılar, kavramlar ve işlemler topluluğu olarak tanımlanır.
  • Veri tabanını tasarlayan kişi, veri modelinin yapılarını ve kavramlarını kullanarak mantıksal düzeydeki düzenlemelerini oluşturur ve bunları biçimsel tanımlara dönüştürerek Veri Tabanı Yönetim Sistemine girer.

Veri Modelleme

  • Kısaca bilginin işlenmemiş hali olarak tanımlanan verinin modellenmesi herhangi bir bilişim sistemi geliştirmede neredeyse işin yarısını oluşturur.
  • En çok kullanılan veri modelleme yöntemi İlişkisel Model (relational model)’dir ve bu modeli kullanan VTYS’ler İlişkisel Veri Tabanı Yönetim Sistemleri (İVYTS, İng. RDBMS) olarak bilinir.
  • İlişkisel modelde veriler tablolarda saklanır.
  • Tablonun satırları (rows) kayıtların kendisini, sütunları (columns) ise bu kayıtları oluşturan bilgi parçalarının ne türden olduklarını belirtir.

Birincil ve Dış Anahtarlar

  • Bir tabloda birbirini tekrar etmeyen değerlerin bulunduğu alanlar anahtar alanlardır.
  • Bu alanlardan tablo içeriğini belirlemeye en uygun olanı birincil anahtar (primary key: PK) olarak seçilir. –
  • Bir tablodaki bir alan başka bir tablo ile ilişki kurmak için kullanılıyorsa bu alana dış anahtar (foreign key: FK) denir.

İlişki Türleri

  • PK ile FK arasında aşağıdaki gibi 3 farklı ilişki türü kurulabilir:
  • 1-1 (bire bir)
    • Bir hocanın yalnız bir asistanı olabilir (!)
  • 1-N (bire çok)
    • Bir hoca birçok derse girebilir
    • Bir derse birçok hoca giremez
  • N-M (çoğa çok)
    • Bir öğrenci birçok derse girebilir
    • Bir dersi birçok öğrenci seçebilir

Bir veri tabanı tasarlanırken aşağıdaki süreçler ele alınır:

  • Gereksinim Analizi
  • Kavramsal Tasarım
  • Mantıksal Tasarım
  • Sistemin Uyarlanması
  • Sistemin Test Edilmesi ve Bakımı

1) Gereksinim Analizi

Veri tabanı kullanılması istenilen uygulama için gereksinimler tanımlanır. Ne tür bilgiler saklanacak? (öğrenci bilgileri, ders bilgileri, hoca bilgileri, …) Bu bilgiler arasındaki ilişkiler ne şekilde olacak? (bir derse en çok kaç hoca girebilir, bir öğrenci bir dönemde en fazla kaç kredilik ders seçebilir, …)

2) Kavramsal Tasarım

Gereksinim analizinin sonuçları göz önünde bulundurularak, saklanması istenilen verileri saklayacak veri tabanının kavramsal modeli geliştirilir. Kavramsal model genellikle Varlık-İlişki çizelgeleri (Entity-Relationship Diagrams) ile gösterilir. Bu çizelgelerin faklı gösterim biçimleri vardır.

3) Mantıksal Tasarım

Kavramsal Tasarımdan yararlanılarak VTYS’nin kullandığı veri modeline geçiş işlemi gerçekleştirilir. Bu veri modeli ilişkisel model olacaksa E-R çizelgesindeki varlıklar ve ilişkiler tablo haline getirilir. Her varlık için bir tablo oluşturulur . 1-N ilişkinin 1 tarafının PK alanı N tarafındaki varlık için oluşturulan tabloya eklenir (Dersler tablosundaki Hoca alanı gibi). N-M ilişkiler için ayrı bir ara-tablo oluşturulur. Bu ara-tabloda anahtar alan iki tablonun anahtar alanlarının birleşimidir (ör: Notlar tablosundaki Öğrenci ve Ders alanları).

4) Sistemin Uyarlanması

Mantıksal Tasarım sonucunda elde edilen tablolar veri tabanı üzerinde yaratılır. Tablolar görsel bir arayüz üzerinden yaratılabileceği gibi, Veri Tanımlama Dili (Data Definition Language: DDL) komutlarından olan CREATE TABLE komutu ile de yaratılabilir.

Veri Tanımlama Dili (VTD)

  • VTD ile yapılan tanımlamalar şunlardır:
    • Mantıksal düzeyde yapılan düzenlemeler oluşturulan yapılar ve her yapıda hangi verilerin yer aldığı.
    • Her verinin türü, uzunluğu, varsa varsayılan değeri ve diğer özellikleri.
    • Veriler arası ilişkiler ve her türlü kısıtlamalar.
    • Fiziksel veri yapıları ile ilgili tercihler ve parametreler.
    • Kullanıcı tanımları ve kullanıcıların hangi veriler üzerinde hangi işlemleri yapmaya yetkili olduklarına ilişkin tanımlar.

5) Sistemin Test Edilmesi ve Bakımı

Veri tabanı kurulduktan sonra bazı testlerden geçirilerek doğru ve geçerli işlemler yapıp yapmadığına bakılır. Hatalı noktalar düzeltilir. Veri tabanı kullanıma açıldıktan sonra sürekli olarak başarımı kontrol edilir. Beklenenden yavaş çalışması yada doğru çalışmaması durumlarında düzeltme işlemleri gerçekleştirilir. Veri tabanının sık sık yedeği alınır (backup), disk arızası gibi durumlarda yedekten geri yüklenir (recovery).

Sorgu Dili

  • Veri tabanı uygulamalarında en yaygın kullanılan araç sorgu dilidir.
  • Kullanıcı (yada programcı), sorgu dili ile, gerçekleştirmek istediği işlemi yalın bir biçimde ifade eder.
  • Oluşturulan sorguda, neyin yapılması istendiği yer alır; bunun nasıl yapılacağı ise yer almaz.

Yapısal Sorgu Dili (SQL)

  • IBM, deneysel bir ilişkisel veritabanı yönetim sistemi geliştirmek amacıyla System/R adlı bir proje başlattı.
  • Bu sistem için SEQUEL (Structured English Query Language) adında bir sorgu dili geliştirilmeye başlanmıştı.
  • 1979’ da tamamlanan bu proje sırasında geliştirilen dilin adı SQL (Structured Query Language) olarak değiştirildi.

SQL Örneği

SELECT ADI, SOYADI, ADRESİ FROM PERSONEL WHERE BÖLÜMNO = 17 AND GÖREVİ = ‘Sekreter’;

Yukarıdaki sorgu ile “17 numaralı bölümde çalışan sekreterlerin ad, soyad ve adreslerinin” bulunmak istendiği kolayca anlaşılmaktadır.

Veri İşleme Dili (DML)

  • Veri tabanı üzerinde, veri ekleme, veriyi silme ve değiştirme gibi işlemleri gerçekleştiren Insert, Delete ve Update komutlarına DML (Data Manipulation Language – Veri İşleme Dili) komutları denir.
  • Sorgu komutu olan SELECT komutu veri üzerinde değişiklik yapmazken, DML komutları tablo içeriğini değiştirir. DDL komutları ise tablonun yapısını değiştirir (alan ekler, çıkarır …)

Kullanıcı Türleri

  • Kullanıcıları kullandıkları veri tabanı hakkında bilgi ve yetki düzeylerine göre sınıflandırabiliriz:
    • Veri Tabanı Yöneticisi
    • Uygulama Programcıları
    • Sorgu Dili Kullanıcıları
    • Uygulama Programı Kullanıcıları

1) Veri Tabanı Yöneticisi

  • Veri tabanının tasarımı (önceki slaytlarda anlatılan 5 adımdaki tüm işlemler) ve işletiminden sorumlu olan kişiler veri tabanı yöneticisi (DBA: Database Administrator) olarak adlandırılırlar.
  • VTD (DDL) dilini kullanma yetkisi genellikle sadece DBA türü kullanıcılara verilen bir yetkidir.

2) Uygulama Programcıları

  • Veri tabanı yöneticisi gibi, uygulama programcıları da veri tabanının gerçek anlamda kullanıcıları değildirler.
  • Uygulama programcıları, veri tabanı üzerindeki rutin uygulamalar (güncelleme, rapor üretme, önceden belirlenmiş standart sorgular, .. vb) için gerekli uygulama programlarını hazırlayan ve gerçek kullanıcıların kullanımına sunan kişilerdir.
  • Uygulama programcılarının kullandığı başlıca olanaklar veri işleme dili (DML) ve diğer yazılım geliştirme araçlarıdır (JBuilder, ASP.NET, Visual Basic, C#, Delphi, .. vb).

3) Sorgu Dili Kullanıcıları

  • Bu dili kullanacak kişinin, veri tabanının ilgili alt şemasının içeriğini (tabloların isimlerini, her tablodaki alanların isimlerini ve veri tiplerini, … vb.) ve sorgu dilinin yapısını bilmesi gerekir.
  • Dolayısıyla sorgu dilini kullanacak kişinin bir bilişim uzmanı olmasına gerek yoktur, ancak veritabanının içeriği ile sorgu dilinin yapısını bilen, bu konularda eğitilmiş, bilinçli bir kişi olması gerekir.

4) Uygulama Programı Kullanıcıları

Uygulama programlarını kullanarak, veri tabanı üzerinde işletimsel düzeydeki rutin işlemleri gerçekleştiren kişilerdir.

  • Ambar giriş-çıkışlarını işleyen stok kontrol görevlisi
  • Faturaları işleyen muhasebe görevlisi
  • Personel sicil bilgilerini işleyen personel dairesi çalışanı
  • ATM üzerinden para çeken banka müşterisi
  • ÖSS sonucunu öğrenmek isteyen adaylar …
Kategori:AnasayfaBilgisayar Mühendisliğine Giriş

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

× How can I help you?